Τα Θεία Θεοφάνεια

ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ & ΑΓΙΟΥ ΒΛΑΣΙΟΥ Κ. ΙΕΡΟΘΕΟΥ
Κατά την Βάπτιση του Χριστού φανερώθηκε η Αγία Τριάδα. Άλλωστε, ένας από τους σκοπούς της θείας ενανθρωπήσεως, αλλά και της βαπτίσεως του Χριστού ήταν η αποκάλυψη του Τριαδικού Θεού, ότι ο Θεός, καίτοι έχει μια ουσία και φύση, όμως είναι τρισυπόστατος, Πατήρ, Υιός και Άγιον Πνεύμα. Έτσι, λοιπόν, ακούγεται η φωνή του Πατρός, που μαρτυρεί και επιβεβαιώνει ότι ο ευρισκόμενος στον Ιορδάνη την ώρα εκείνη είναι ο Υιός Του, καθώς επίσης παρίσταται και το Άγιον Πνεύμα «ωσεί περιστερά», σαν περιστέρι.

Η ίδια αποκάλυψη του Τριαδικού Θεού και η ίδια επιβεβαίωση του Πατρός συνέβη και λίγο προ του Πάθους τού Χριστού, κατά την Μεταμόρφωσή Του, που έγινε στο όρος Θαβώρ.

Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αναλύει θεολογικότατα και θαυμάσια γιατί εμφανίζεται ο Τριαδικός Θεός την στιγμή εκείνη. Διδάσκει ότι φανερώνεται ο Τριαδικός Θεός κατά την δημιουργία και την αναδημιουργία του ανθρώπου. Η πλάση του ανθρώπου είναι κοινή ενέργεια του Τριαδικού Θεού, αφού ο «Πατήρ, δι’ Υιού εν Πνεύματι Αγίω ποιεί τα πάντα». Άλλωστε στην Αγία Γραφή λέγεται ότι ο Τριαδικός Θεός απεφάσισε την δημιουργία του ανθρώπου: «ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν και καθ’ ομοίωσιν» (Γεν. α΄, 26). Ο Πατήρ έπλασε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα του Λόγου και ενεφύσησε την ζωή εν Αγίω Πνεύματι. Και επειδή κοινή είναι η ενέργεια του Τριαδικού Θεού, γι’ αυτό ολόκληρη η Αγία Τριάδα συμμετέσχε στην δημιουργία του. Έπρεπε, λοιπόν, να φανερωθή ο Τριαδικός Θεός και κατά την ανάπλαση και αναδημιουργία του ανθρώπου. Άλλωστε, μετά την Βάπτισή Του ο Χριστός άρχισε επισήμως το έργο Του για την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους.

Η φανέρωση του Τριαδικού Θεού κατά την ανάπλαση τού ανθρώπου δείχνει και μια άλλη θεολογική αλήθεια ότι, δηλαδή, μόνον ο άνθρωπος είναι επίγειος μύστης και προσκυνητής της Αγίας Τριάδος, αλλά και ότι είναι ο μόνος κατ’ εικόνα του Τριαδικού Θεού δημιουργημένος. Όπως επεξηγεί θεολογικά ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, τα ζώα δεν έχουν νου και λόγο, αλλά μόνο πνεύμα ζωτικό, το οποίο πνεύμα δεν υφίσταται καθεαυτό, πράγμα που σημαίνει ότι όταν πεθαίνουν τα ζώα χάνεται και το πνεύμα, δεν παραμένει, αφού δεν έχει ουσία, αλλά μόνο ενέργεια. Επίσης, οι άγγελοι και αρχάγγελοι έχουν νου και λόγο, αλλά δεν έχουν πνεύμα που ζωοποιεί σώμα, αφού είναι υπέρ αίσθηση. Ο άνθρωπος όμως έχει νου, λόγο και πνεύμα που ζωοποιεί συνημμένο σώμα, γι’ αυτό και αυτός μόνο είναι κατ’ εικόνα της τρισυποστάτου θεότητος. Άλλωστε, γι’ αυτό τον λόγο ο Υιός και Λόγος του Θεού, προκειμένου να σώση και να μεταμορφώση τον κόσμο, έγινε άνθρωπος και όχι άγγελος, αφού ο άνθρωπος είναι η περίληψη της δημιουργίας. Έτσι, διά του θεομένου ανθρώπου έχουμε και την μεταμόρφωση και αλλαγή της κτίσεως.

ιδ΄

Ένας από τους σκοπούς της Βαπτίσεως του Χριστού ήταν και το να γίνη τύπος και υπογραμμός για μας, αφού ο Χριστός με την Βάπτισή Του θέσπισε το μυστήριο του βαπτίσματος. Έτσι, διά του αγίου Βαπτίσματος, το οποίο είναι και θεωρείται εισαγωγικό μυστήριο, εισαγόμαστε στην Εκκλησία. Όπως αρχή του κοσμοσωτηρίου έργου του Χριστού ήταν το Βάπτισμα, οπότε ακολούθησαν όλα τα άλλα, το Πάθος, ο Σταυρός, η Ανάσταση και η Ανάληψη, έτσι και η πνευματική ζωή αρχίζει με το μυστήριο του Βαπτίσματος.

Ο ιερός Νικόλαος Καβάσιλας στο βιβλίο του περί της εν Χριστώ ζωής θεωρεί το βάπτισμα γέννηση, οπότε ακολουθεί με το Χρίσμα η κίνηση, και η ζωή με την θεία Κοινωνία. Το τέλος του Βαπτίσματος και όλων των μυστηρίων είναι η θεία Ευχαριστία. Έτσι, βαπτιζόμαστε και χριόμαστε για να μπορέσουμε ως μέλη της Εκκλησίας να κοινωνήσουμε του Σώματος και του Αίματος του Χριστού.

Η πίστη συνδέεται στενά με το Βάπτισμα. Κατά τον Μ. Βασίλειο η πίστη και το Βάπτισμα είναι δύο αδιαίρετοι και συμφυείς τρόποι σωτηρίας. Η πίστη τελειώνεται διά του Βαπτίσματος και το Βάπτισμα θεμελιώνεται διά της πίστεως. Το ένα συμπληρώνεται και πληρούται από το άλλο. Όπως πιστεύουμε στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιον Πνεύμα, έτσι και βαπτιζόμαστε στο όνομα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Προηγείται η ομολογία που εισάγει στην σωτηρία, ακολουθεί το Βάπτισμα που επισφραγίζει την δική μας συγκατάθεση.

Αυτά λέγονται από την άποψη ότι υπάρχουν δύο είδη πίστεως, η εισαγωγική, που λέγεται πίστη εξ ακοής, και η τελεία, που λέγεται πίστη εκ θεωρίας. Πρώτα ακούει κανείς για τον Θεό, πιστεύει, στην συνέχεια βαπτίζεται και χρίεται, οπότε αποκτά και την πίστη εκ θεωρίας. Αυτό πρέπει να εννοηθή από την άποψη ότι στην αρχαία Εκκλησία το Βάπτισμα δεν ήταν μια τυπική τελετή, ένα κοσμικό και κοινωνικό γεγονός, αλλά μυστήριο εισαγωγής στην Εκκλησία, που σημαίνει ότι προηγείτο η κάθαρση του ανθρώπου. Το βάπτισμα λεγόταν και λέγεται φώτισμα, γιατί με αυτό και με το μυστήριο του χρίσματος ο άνθρωπος έφθανε στον φωτισμό του νοός.

ιε΄

Πολλά είναι τα ονόματα που δόθηκαν στο βάπτισμα των Χριστιανών και όλα αυτά δείχνουν την ενέργειά του, το έργο δηλαδή που επιτελεί. Θα δούμε μερικά από αυτά, τα πλέον χαρακτηριστικά.

Το Βάπτισμα λέγεται γέννηση, διότι αναγεννά τον άνθρωπο. Ο όρος αυτός έχει δοθή από τον Ίδιο τον Χριστό στην συνομιλία που είχε με τον Νικόδημο. Είπε ο Χριστός: «αμήν αμήν λέγω σοι, εάν μη τις γεννηθή εξ ύδατος και Πνεύματος, ου δύναται εισελθείν εις την βασιλείαν του Θεού» (Ιω. γ΄ 5). Η Κολυμβήθρα είναι η πνευματική μήτρα που μας αναγεννά σε μια νέα ζωή. Μετά το Βάπτισμα ομοιάζουμε με τον Χριστό. Και αυτή η γέννηση είναι εκείνη που μας χαρακτηρίζει. Γι’ αυτό η βαπτιστήρια ημέρα είναι ονομαστήρια κατά τον Νικόλαο Καβάσιλα.

Η γέννηση που γίνεται διά του αγίου Βαπτίσματος συνδέεται με την κάθαρση και την έλλαμψη. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέγει ότι ο Χριστός δεν έχει ανάγκη καθάρσεως, αφού αυτός είναι αυτοκάθαρση, αλλά για μας καθαίρεται, δηλαδή εισέρχεται στον Ιορδάνη, όπως και σαρκοφορεί ενώ ήταν άσαρκος. Έτσι, ο Χριστός διά του αγίου Βαπτίσματος και Χρίσματος καθαρίζει και φωτίζει τον άνθρωπο. Προηγείται η κάθαρση από τα πάθη με την εργασία των εντολών και ακολουθεί η έλλαμψη με την ενέργεια τού Αγίου Πνεύματος. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος θα πη χαρακτηριστικά: «Ου γαρ κάθαρσις, εκεί έλλαμψις, άνευ γαρ του πρώτου το δεύτερον ου δίδοται».

Κατά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό η άφεση των αμαρτιών δίνεται κατά τον ίδιο τρόπο σε όλους όσοι βαπτίζονται, αλλά η Χάρη του Αγίου Πνεύματος δίνεται κατά την αναλογία της πίστεως και της προκαθάρσεως. Με το άγιο Βάπτισμα λαμβάνουμε την απαρχή του Αγίου Πνεύματος, και η αναγέννηση είναι αρχή άλλης ζωής και σφραγίδα και φυλακτήριο και φωτισμός.

Η εμβάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και το δικό μας βάπτισμα είναι ένας παράξενος κατακλυσμός, πολύ πιο ανώτερος και καλύτερος από τον κατακλυσμό του Νώε, όπως λέγει ο Πρόκλος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Τότε το νερό θανάτωνε την ανθρώπινη φύση, τώρα όμως το ύδωρ του βαπτίσματος διά του βαπτισθέντος Χριστού ζωοποιεί τους θανόντας από την αμαρτία. Τότε ο Νώε κατασκεύασε κιβωτό από άσηπτα ξύλα, ενώ τώρα ο νοητός Νώε, ο Χριστός, κατασκεύασε την κιβωτό του σώματος από την άφθορο Μαρία. Τότε η περιστέρα, που εβάσταζε κάρφος ελαίας, εμήνυσε την ευωδία του Δεσπότου Χριστού, τώρα το Πνεύμα το Άγιο, που ήλθε ως περιστερά, υπέδειξε τον ελεήμονα Κύριο.

Όλα όσα έγιναν κατά την Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό, επαναλαμβάνονται στην ζωή μας με το μυστήριο του αγίου Βαπτίσματος.

ιστ΄

Η εορτή των Θεοφανείων ή Επιφανείων δείχνει πολλές και μεγάλες θεολογικές αλήθειες. Σε όσες είδαμε προηγουμένως πρέπει να προσθέσουμε, ως μία προσωπική προσέγγιση στην εορτή, και μερικές άλλες, που έχουν σχέση με το δικό μας βάπτισμα. Κυρίως πρέπει να τονισθούν τρία ενδεικτικά σημεία.

Πρώτον. Όσοι βαπτίζονται και χρίονται λέγονται Χριστιανοί, και διότι είναι μαθητές του Χριστού, αλλά και διότι δέχθηκαν το χρίσμα από το Άγιον Πνεύμα. Άλλωστε, το ένα δεν αναιρεί το άλλο, αφού μαθητές Χριστού διά της Χάριτος που λαμβάνουμε με τα μυστήρια. Όπως λέγει ο άγιος Νικόδημος ο αγιορείτης, όλοι οι Χριστιανοί μπορούν να λέγωνται χριστοί Κυρίου «ως κεχρισμένοι με το τελειοποιόν χρίσμα», διά του οποίου δηλούται η Χάρη και κοινωνία του Αγίου Πνεύματος. Αν οι Βασιλείς, Ιερείς και Προφήτες στην Παλαιά Διαθήκη λέγονται χριστοί Κυρίου, επειδή χρίονταν με το ατελές και τυπικό ελαίο, πολύ περισσότερο λέγονται χριστοί Κυρίου όσοι εχρίσθησαν με το Άγιο Χρίσμα. Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει: «και υμείς το χρίσμα ο ελάβετε απ’ αυτού εν υμίν μένει» (Α΄ Ιω. β΄, 27). Και ο Απόστολος Παύλος βεβαιώνει: «ο δε βεβαιών ημάς συν υμίν εις Χριστόν και χρίσας ημάς Θεός, ο και σφραγισάμενος ημάς και δους τον αρραβώνα του Πνεύματος εν ταις καρδίαις ημών» (Β΄ Κορ. α΄, 21-22). Η χρίση διά του Αγίου Πνεύματος, που συνδέεται με την έλλαμψη και τον φωτισμό του νοός, είναι ο αρραβώνας του Πνεύματος, η σφραγίδα του Θεού.

Δεύτερον. Με το Βάπτισμα λαμβάνει κανείς τον αρραβώνα του Πνεύματος, αλλά όμως τον λαμβάνει με την δυνατότητα ολοκληρώσεως. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς λέγει ότι, όπως το βρέφος έλαβε από τους γονείς του την δυνατότητα να γίνει ανήρ και κληρονόμος της πατρικής κληρονομίας, όταν θα έλθη στην κατάλληλη ηλικία, την χάνει όμως αν εν τω μεταξύ πεθάνη, το ίδιο συμβαίνει και με τον Χριστιανό. Με το Βάπτισμα έλαβε την δύναμη να γίνη υιός του Θεού και κληρονόμος των αιωνίων αγαθών, αν εν τω μεταξύ δεν πεθάνη από τον νοητό θάνατο, που είναι η αμαρτία. Επομένως, αν ο άνθρωπος χάρη την κοινωνία του με τον Θεό, αν πεθάνη πνευματικά, χάνει την δυνατότητα που έλαβε με το Βάπτισμα. Βέβαια, η Χάρη δεν χάνεται, δεν εγκαταλείπει την καρδιά του ανθρώπου, αλλά δεν ενεργεί την σωτηρία.

Ο Χριστός έδωσε εντολή στους Μαθητάς Του να μαθητεύσουν όλα τα έθνη «βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αυτούς τηρείν πάντα όσα ενετειλάμην υμίν» (Ματθ. κη΄, 19-20). Το «βαπτίζοντες» και «διδάσκοντες τηρείν» δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος ολοκληρώνεται πνευματικά.

Τρίτον. Όταν η Χάρη του Βαπτίσματος σκεπασθή από την αμαρτία, τότε πρέπει οπωσδήποτε να ακολουθήση το βάπτισμα της μετανοίας και των δακρύων. Η μοναχική κουρά λέγεται δεύτερο βάπτισμα, γιατί συνιστά την ζωή της μετανοίας και της καθάρσεως, διά της οποίας ο άνθρωπος φθάνει στην προηγούμενη δόξα. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης θα πη χαρακτηριστικά: «Και δάκρυον στάξαν ισοδυναμοί τω λουτρώ, και στεναγμός επίμοχθος επανάγει την χάριν προς ολίγον αναχωρήσασαν». Και ένα δάκρυ μετανοίας ισοδυναμεί με το νερό του βαπτίσματος, ουσιαστικά επαναφέρει τον άνθρωπο στην προηγούμενη κατάσταση. Βέβαια, αυτό το δάκρυ πρέπει να γίνεται μέσα στην ατμόσφαιρα της μετανοίας, όπως την διδάσκει και την εκφράζει η Ορθόδοξη Εκκλησία.

Ο Χριστός βαπτίσθηκε για να τηρήση τον Νόμο και να φέρη την Χάρη Του στο νερό, σε όλη την κτίση και στον άνθρωπο. Έδωσε, λοιπόν, την δυνατότητα στον καθένα να αποκτήση την Χάρη της υιοθεσίας, τα Θεοφάνεια στην προσωπική του ζωή. Αυτή η φανέρωση του Θεού συνιστά την Θεογνωσία, την γνώση του Θεού, και επειδή η Θεογνωσία είναι υπαρξιακό γεγονός, γι’ αυτό και αυτή προξενεί την σωτηρία.

Πηγή: Απόσπασμα από το βιβλίο «Οι Δεσποτικές Εορτές», Ιερά Μονή Γενεθλίου Θεοτόκου (Πελαγίας) 1995